Olej palmowy. Po┼╝─ůdany i z┼éowrogi jednocze┼Ťnie. O jego wp┼éywie na zdrowie cz┼éowieka, g┼é├│wnie negatywnym, m├│wi si─Ö od lat. O tym, jak destrukcyjnie jego produkcja wp┼éywa na ┼Ťrodowisko naturalne ÔÇô od niedawna i nie tak g┼éo┼Ťno. Aby by┼éo g┼éo┼Ťniej, koalicja Palm Oil Watch International og┼éosi┼éa 1 lutego Mi─Ödzynarodowym Dniem bez Oleju Palmowego.

Olej palmowy jest najcz─Ö┼Ťciej wykorzystywany┬áze wszystkich t┼éuszcz├│w ÔÇô znajduje zastosowanie w przemy┼Ťle spo┼╝ywczym, ale te┼╝ kosmetycznym i energetycznym. Narodowe Centrum Edukacji ┼╗ywieniowej podaje, ┼╝e wyci─ůg z palmy olejowej stanowi a┼╝ 40 procent og├│lno┼Ťwiatowej produkcji t┼éuszcz├│w ro┼Ťlinnych, co ma zwi─ůzek przede wszystkim z ogromn─ů wydajno┼Ťci─ů. Z jednego hektara mo┼╝na bowiem wytworzy─ç a┼╝ 3,8 tony oleju rocznie. Dla por├│wnania, tej samej wielko┼Ťci plantacja rzepaku lub s┼éonecznika daje plon 4-5 razy mniejszy, na poziomie 0,7-0,8 tony. W zwi─ůzku z tym olej palmowy jest te┼╝ znacznie ta┼äszy, ni┼╝ wiele innych tego typu t┼éuszcz├│w, co zach─Öca producent├│w ┼╝ywno┼Ťci do jego masowego u┼╝ywania.

Olej palmowy pozyskiwany jest z olejowca gwinejskiego, zwanego te┼╝ palm─ů oleist─ů (┼éac.: Elaeis guineensis). Dost─Öpny jest w dw├│ch postaciach, r├│┼╝ni─ůcych si─Ö mi─Ödzy sob─ů sposobem wytwarzania, sk┼éadem oraz w┼éa┼Ťciwo┼Ťciami chemicznymi:

  • olej z ziaren palmy (palm kernel oil), przypominaj─ůcy kokosowy, o ┼╝├│┼étawej barwie,
  • olej z mi─ů┼╝szu (palm oil), pierwotnie pomara┼äczowoczerwony, po rafinacji za┼Ť niemal bia┼éy.

W przemy┼Ťle spo┼╝ywczym (i nie tylko) u┼╝ywany jest przede wszystkim ten drugi. Znajduje si─Ö w sk┼éadzie ogromnej liczby produkt├│w, takich jak margaryny, t┼éuszcze do sma┼╝enia, majonez, sosy, s┼éodycze, lody, ciasta, chipsy, frytki, zupy instant, mleko w proszku, ┼╝ywno┼Ť─ç dla niemowl─ůt. S┼éu┼╝y te┼╝ do produkcji wielu kosmetyk├│w (w tym myde┼é, szampon├│w, krem├│w i pianek do golenia), a tak┼╝e pasz dla zwierz─ůt, smar├│w i paliw ro┼Ťlinnych.

Wpływ oleju palmowego na zdrowie człowieka

Wp┼éyw oleju palmowego na zdrowie cz┼éowieka od lat jest przedmiotem docieka┼ä naukowc├│w. Cho─ç t┼éuszcz ten generalnie ma z┼é─ů opini─Ö, rezultaty prac specjalist├│w bynajmniej nie s─ů jednoznacznie negatywne; istnieje w tej materii wiele odcieni szaro┼Ťci. O czym warto wiedzie─ç?

Wedle powszechnie akceptowanych zasad zdrowego ┼╝ywienia, t┼éuszcze dziel─ů si─Ö na te, kt├│re s─ů zdrowe i po┼╝yteczne oraz te, kt├│rych spo┼╝ycie jest szkodliwe. Do pierwszej grupy nale┼╝─ů tak zwane niezb─Ödne nienasycone kwasy t┼éuszczowe (NNKT), takie jak kwas oleinowy, a tak┼╝e kwasy omega-3 i omega-6. Na drugim biegunie lokuj─ů si─Ö nasycone kwasy t┼éuszczowe (SFA, saturated fatty acid) oraz trans.

Ro┼Ťliny w wi─Ökszo┼Ťci s─ů ┼║r├│d┼éem przede wszystkim NNKT. Wyj─ůtek stanowi─ů t┼éuszcze: kokosowy oraz palmowy w┼éa┼Ťnie. Z danych przytaczanych przez Narodowe Centrum Edukacji ┼╗ywieniowej wynika, ┼╝e pierwszy z nich zawiera a┼╝ 90 procent t┼éuszcz├│w nasyconych, drugi za┼Ť 50 procent. Dla por├│wnania, w oleju rzepakowym, kt├│ry jest uznawany za zdrowy, ich zawarto┼Ť─ç to zaledwie 7 procent. Tak du┼╝a ilo┼Ť─ç SFA mo┼╝e mie─ç szkodliwy wp┼éyw na zdrowie cz┼éowieka, zw┼éaszcza bior─ůc pod uwag─Ö skal─Ö, na jak─ů jest stosowany i spo┼╝ywany olej palmowy. W tym kontek┼Ťcie wspomina si─Ö mi─Ödzy innymi o negatywnym oddzia┼éywaniu kwasu palmitynowego, b─Öd─ůcego jednym z g┼é├│wnych sk┼éadnik├│w, kt├│ry mo┼╝e przyczynia─ç si─Ö do pogorszenia parametr├│w cholesterolu, w tym obni┼╝enia st─Ö┼╝enia dobrej frakcji HDL i zwi─Ökszenia z┼éej LDL. Dalsz─ů tego konsekwencj─ů jest rozw├│j mia┼╝d┼╝ycy i chor├│b uk┼éadu kr─ů┼╝enia, a tak┼╝e oty┼éo┼Ťci. Finalnym za┼Ť efektem jest zwi─Ökszone prawdopodobie┼ästwo zawa┼éu lub udaru. Na fakt ten zwraca uwag─Ö mi─Ödzy innymi ┼Üwiatowa Organizacja Zdrowia. Aczkolwiek nie wszystkie ┼║r├│d┼éa zgadzaj─ů si─Ö z t─ů tez─ů, s─ů te┼╝ w przestrzeni naukowej twierdzenia, ┼╝e mimo wysokiej zawarto┼Ťci t┼éuszcz├│w nasyconych, produkt ten wcale nie wp┼éywa na pogorszenie profilu lipidowego i nie stwarza zwi─Ökszonego ryzyka schorze┼ä naczyniowo-sercowych.

Sk─ůd takie rozbie┼╝no┼Ťci? Diabe┼é mo┼╝e tkwi─ç w szczeg├│┼éach. Wiele w tej materii zale┼╝y od stopnia przetworzenia. W praktyce bardzo cz─Östo olej palmowy jest utwardzany. Nabiera w├│wczas sta┼éej konsystencji zbli┼╝onej do mas┼éa, jest bardziej stabilny, wolniej si─Ö utlenia, ma wi─Öksz─ů odporno┼Ť─ç na wysok─ů temperatur─Ö. To, co jest korzystne dla producent├│w ┼╝ywno┼Ťci, okazuje si─Ö jednak bardzo niebezpieczne dla konsument├│w. Po utwardzeniu olej palmowy staje si─Ö bogatym ┼║r├│d┼éem t┼éuszcz├│w typu trans, kt├│re wprawdzie s─ů nienasycone, ale uchodz─ů za bardzo niebezpieczne dla cz┼éowieka. Wiadomo, ┼╝e pogarszaj─ů one istotnie profil lipidowy, co w szybkim tempie prowadzi do mia┼╝d┼╝ycy i wszelkich jej dalszych konsekwencji w obr─Öbie uk┼éadu sercowo-naczyniowego. Ale nie tylko. Konsekwencj─ů spo┼╝ycia tego typu substancji jest te┼╝ zmniejszenie wra┼╝liwo┼Ťci kom├│rek organizmu na hormon insuliny. To za┼Ť otwiera drog─Ö do rozwoju cukrzycy typu 2.

Nale┼╝y te┼╝ doda─ç, ┼╝e procesy obr├│bki oleju palmowego przyczyniaj─ů si─Ö do utraty cennych sk┼éadnik├│w o charakterze wybitnie prozdrowotnym. Surowy produkt jest bowiem bogatym ┼║r├│d┼éem takich substancji, jak karotenoidy (w tym retinol, kt├│rego zawarto┼Ť─ç jest kilkana┼Ťcie razy wi─Öksza ni┼╝ w marchwi), witaminy E i K, koenzym Q, sterole. Wiele z nich wykazuje silne dzia┼éanie antyoksydacyjne, polegaj─ůce na zwalczaniu wolnych rodnik├│w (reaktywnych form tlenu), odpowiedzialnych za starzenie si─Ö organizmu oraz procesy nowotworowe. Teoretycznie wi─Öc spo┼╝ycie oleju palmowego mo┼╝e by─ç nawet korzystne dla zdrowia pod warunkiem, ┼╝e jest on przyjmowany w ma┼éej ilo┼Ťci i maksymalnie naturalnej postaci, niepoddanej utwardzaniu. W praktyce, ze wzgl─Ödu na masow─ů skal─Ö jego zastosowania w produktach spo┼╝ywczych i relatywnie nisk─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç konsumenck─ů, wiele os├│b spo┼╝ywa olej palmowy w nadmiarze i w formie, kt├│ra jest daleka od zalece┼ä lekarzy, naukowc├│w i dietetyk├│w.

Olej palmowy a kwestia las├│w tropikalnych

Problemem, na kt├│ry zwraca si─Ö coraz baczniejsz─ů uwag─Ö, jest spos├│b pozyskiwania oleju palmowego, jak┼╝e destrukcyjny dla ┼Ťrodowiska naturalnego.

Organizacja WWF podaje, ┼╝e roczna ┼Ťwiatowa produkcja tego wyrobu to a┼╝ 66 milion├│w ton. Z tego 85 procent pochodzi z upraw w Indonezji i Malezji. Opr├│cz tego surowiec ten pozyskiwany jest te┼╝ na znaczn─ů skal─Ö w Tajlandii, Kolumbii, Ekwadorze i Nigerii.

Zak┼éadanie plantacji palm oleistych jest g┼é├│wn─ů przyczyn─ů wycinki las├│w w Azji Po┼éudniowo-Wschodniej. Mimo wysokiej wydajno┼Ťci z hektara, skala wykorzystania tego oleju na ca┼éym ┼Ťwiecie jest tak du┼╝a, ┼╝e niezb─Ödne jest nieustanne pozyskiwanie nowych area┼é├│w pod uprawy. Wed┼éug Palm Oil Watch International (POWI), jeszcze w 1984 roku plantacje zajmowa┼éy ┼é─ůcznie 1,5 tys. kilometr├│w kwadratowych, a dzi┼Ť jest to ju┼╝ 150 tysi─Öcy. Aby lepiej zobrazowa─ç skal─Ö zjawiska mo┼╝na doda─ç, ┼╝e to obszar odpowiadaj─ůcy po┼éowie powierzchni ca┼éej Polski. I wydaje si─Ö, ┼╝e problem b─Ödzie narasta─ç, produkcja olej├│w ro┼Ťlinnych jest bowiem najbardziej dynamicznie rozwijaj─ůc─ů si─Ö ga┼é─Özi─ů rolnictwa w skali ca┼éego globu.

Co najwa┼╝niejsze, oko┼éo 50 procent upraw zajmuje tereny, na kt├│rych wcze┼Ťniej znajdowa┼éy si─Ö niezwykle cenne tropikalne lasy deszczowe. Efekty tego s─ů niezwykle z┼éo┼╝one. Jednym z nich jest zwi─Ökszone zanieczyszczenie powietrza. Jeden hektar lasu deszczowego poch┼éania bowiem dziesi─Ö─ç razy wi─Öcej dwutlenku w─Ögla, ni┼╝ taki sam obszar zalesiony palm─ů oleist─ů. Gazy cieplarniane powstaj─ů te┼╝ w czasie wypalania las├│w oraz torfowisk, co wi─Öcej ÔÇô tereny te, z racji wysuszenia, s─ů znacznie bardziej podatne na po┼╝ary, co powoduje kolejne ska┼╝enia. Palm Oil Watch International powo┼éuje si─Ö na przeprowadzone w 2007 roku badania naukowc├│w z Leicester University, z kt├│rych wynika, ┼╝e produkcja tylko 1 tony oleju palmowego przek┼éada si─Ö na emisj─Ö do atmosfery od 15 do 70 ton dwutlenku w─Ögla.

Konsekwencj─ů wycinki i wypalania las├│w tropikalnych jest te┼╝ oczywi┼Ťcie utrata bior├│┼╝norodno┼Ťci i likwidacja unikatowych ekosystem├│w ro┼Ťlinno-zwierz─Öcych, niespotykanych nigdzie indziej na ┼Ťwiecie. W┼Ťr├│d gatunk├│w zagro┼╝onych z tego powodu wymieniane s─ů mi─Ödzy innymi: tygrys sumatrza┼äski, pantera mglista, kotek c─Ötkowany i kusy, nosoro┼╝ec sumatrza┼äski i s┼éo┼ä z Borneo. Przede wszystkim jednak m├│wi si─Ö o orangutanach, a wi─Öc ma┼épach blisko spokrewnionych z cz┼éowiekiem. Z szacunk├│w przywo┼éywanych przez POWI wynika, ┼╝e uprawa palmy olejowej ka┼╝dego roku przyczynia si─Ö do ┼Ťmierci oko┼éo 5 tysi─Öcy osobnik├│w. W praktyce przek┼éada si─Ö to na zmniejszenie populacji orangutan├│w na Borneo o 50 procent w ci─ůgu ostatnich 60 lat, a na Sumatrze ÔÇô o 80 procent w perspektywie 75 lat. Ekolodzy podkre┼Ťlaj─ů, ┼╝e zwierz─Öta te gin─ů nie tylko na skutek utraty naturalnych warunk├│w bytowania, ale te┼╝ okrutnych praktyk pracownik├│w plantacji (bicie deskami i metalowymi pr─Ötami, podpalanie, grzebanie ┼╝ywcem).

Organizacje ekologiczne zwracaj─ů te┼╝ uwag─Ö na skutki spo┼éeczne. Plantacje cz─Östo bowiem zak┼éadane s─ů bez poszanowania praw w┼éasno┼Ťci lokalnej ludno┼Ťci, przy licznych nadu┼╝yciach ze strony aparatu urz─Ödniczego i brutalnym wsparciu wojska. Wed┼éug POWI notowane s─ů przypadki terroru, tortur, nielegalnych aresztowa┼ä, a nawet zab├│jstw.

Aby zwr├│ci─ç uwag─Ö na tego typu skutki masowej produkcji, Palm Oil Watch International zaproponowa┼éa, by 1 lutego ka┼╝dego roku by┼é Mi─Ödzynarodowym Dniem bez Oleju Palmowego. Nale┼╝y podkre┼Ťli─ç, ┼╝e organizacje z ca┼éego ┼Ťwiata, wchodz─ůce w sk┼éad tej koalicji, na co dzie┼ä wzywaj─ů do zmniejszenia spo┼╝ycia olej├│w w og├│le, a w palmowego w szczeg├│lno┼Ťci, postuluj─ůc zast─Öpowanie go olejem rzepakowym czy oliw─ů z oliwek.

Co ciekawe, znana organizacja WWF og┼éosi┼éa, ┼╝e Dnia bez Oleju Palmowego nie b─Ödzie ┼Ťwi─Ötowa─ç, nie przychyla si─Ö te┼╝ do postulatu bojkotowania tego produktu. W oficjalnym stanowisku ekolodzy podkre┼Ťlaj─ů, ┼╝e zamiana jednego oleju na inny nie rozwi─ů┼╝e problem├│w, a jedynie doprowadzi do ich relokacji w inne rejony ┼Ťwiata, powoduj─ůc w kolejnych miejscach wzrost emisji gaz├│w cieplarnianych, pot─Öguj─ůc zagro┼╝enie dla nast─Öpnych gatunk├│w zwierz─ůt i ro┼Ťlin. Przyk┼éadowo, zwi─Ökszenie produkcji oleju sojowego doprowadzi┼éoby do katastrofalnych skutk├│w w Amazonii, kt├│ra i tak cierpi ju┼╝ dzi┼Ť na skutek intensywnej wycinki las├│w tropikalnych.

Zdaniem WWF lepszym rozwi─ůzaniem jest ucywilizowanie proces├│w produkcji, w tym po┼éo┼╝enie akcentu na certyfikacj─Ö oleju palmowego pochodz─ůcego ze zr├│wnowa┼╝onych ┼║r├│de┼é. Nale┼╝y te┼╝ d─ů┼╝y─ç do generalnego obni┼╝enia konsumpcji wszystkich olej├│w, zar├│wno ro┼Ťlinnych, jak i zwierz─Öcych. Wbrew pozorom nie wymaga to od konsument├│w wielkich wyrzecze┼ä. Wystarczy wyeliminowa─ç z diety to, co i tak uchodzi za szkodliwe, a wi─Öc produkty wysokoprzetworzone, przek─ůski, s┼éodycze, mro┼╝onki, zast─Öpuj─ůc wyroby gotowe ┼Ťwie┼╝ymi. W globalnej perspektywie mo┼╝e si─Ö to okaza─ç dzia┼éaniem niezwykle korzystnym i dla zdrowia cz┼éowieka, i dla kondycji planety.

Piotr Brz├│zka