W lutym Wenecja zn贸w wype艂ni si臋 barwn膮 parad膮 stroj贸w i wymy艣lnych masek, przypominaj膮c miasto z XVII i XVIII wieku. Po zniesieniu pandemicznych restrykcji tegoroczny karnawa艂 b臋dzie mo偶na zobaczy膰 w pe艂nej krasie. Od 1979 roku, kiedy to zniesiono ustanowiony przez Napoleona zakaz organizowania maskarady, sta艂a si臋 g艂贸wn膮 atrakcj膮 turystyczn膮, przyci膮gaj膮c膮 do miasta co roku ponad 3 mln widz贸w.

Tagliare la testa al toro 鈥 tak powiedz膮 W艂osi, by podkre艣li膰 za艂atwienie sprawy raz na zawsze. 脫w zwrot, oznaczaj膮cy dos艂ownie 艣ci臋cie byczej g艂owy, pochodzi bezpo艣rednio z tradycji, kt贸ra dla wielu jest podstaw膮 weneckiego karnawa艂u. W XII wieku do偶a Wenecji Vitale II Michiel st艂umi艂 powstanie wywo艂ane przez Ulricha, patriarch臋 Akwilei i dwunastu zbuntowanych lord贸w. Zdrajc贸w zabito, a patriarch臋 uwi臋ziono, ale zosta艂 wypuszczony za nietypow膮 kaucj膮 鈥 zobowi膮za艂 si臋 co roku przekazywa膰 miastu byka, dwana艣cie 艣wi艅 i trzy bochenki chleba. Ho艂d trafia艂 do Wenecji w ka偶dy Zioba Grasso, czyli T艂usty Czwartek, a z obietnicy wywi膮zywali si臋 jeszcze kolejni hierarchowie. Otrzymany chleb przekazywano wi臋藕niom na pami膮tk臋 pobytu patriarchy w celi, a byk i 艣winie symbolizowa艂y Ulricha i lord贸w. Zwierz臋ta by艂y przeganiane w procesji ulicami miasta, by sko艅czy膰 na placu 艣w. Marka, gdzie byk traci艂 g艂ow臋, 艣winie zarzynano, a mi臋so rozdzielano mi臋dzy mieszka艅c贸w. Tradycja przetrwa艂a do dzi艣, oczywi艣cie w bezkrwawej wersji 鈥 obecnie w pochodzie id膮 maski i modele zwierz膮t, niesione na kijach, by odtworzy膰 艣ci臋cie w formie przedstawienia.

Od soboty poprzedzaj膮cej T艂usty Czwartek w膮skie, weneckie uliczki i place zn贸w wype艂ni膮 si臋 feeri膮 barw kostium贸w, masek i turyst贸w, by przez tydzie艅 tworzy膰 najbardziej znany w Europie obraz karnawa艂u. To pierwsze od dw贸ch lat obchody w tradycyjnej formie, bowiem w poprzednich dw贸ch edycjach ca艂kowicie lub w wi臋kszo艣ci zniesiono zgromadzenia i atrakcje na 偶ywo. Koronawirus nie by艂 jednak pierwsz膮 w historii przeszkod膮 w 艣wi臋towaniu. W 1797 roku karnawa艂u zakaza艂 Napoleon, by podkre艣li膰 swoj膮 absolutn膮 w艂adz臋 nad podbit膮 weneck膮 republik膮. Gdy miasto przesz艂o w r臋ce Austriak贸w, podtrzymali oni zakaz, a przez kolejne lata przerwy tradycja stopniowo zanika艂a. Dopiero w 1979 roku rz膮d w艂oski zdecydowa艂 o powrocie do publicznego 艣wi臋towania, co przynios艂o nie tylko rozkwit turystyki, ale i ponowne zwi膮zanie miasta do偶贸w z tradycj膮 si臋gaj膮c膮 艣redniowiecza. Obecn膮 popularno艣膰 karnawa艂u mo偶na por贸wna膰 jedynie do XVII i XVIII wieku, gdy przebrani wenecjanie hucznie obchodzili okres przed rozpocz臋ciem postu, a wymy艣lne maski znosi艂y podzia艂y i zawiesza艂y regu艂y spo艂eczne. Maska na twarzy oznacza艂a pe艂na wolno艣膰 i swobod臋.

Co kryje maska?

Po raz pierwszy mascarere, czyli rzemie艣lnik贸w tworz膮cych maski, zarejestrowano jako zaw贸d w statucie miasta w 1436 roku. Prawdopodobnie wi膮za艂o si臋 to ze wzrostem znaczenia karnawa艂u 鈥 ukrywanie twarzy by艂o bowiem ulubion膮 rozrywk膮 wenecjan i zdarza艂o si臋 ju偶 wcze艣niej, w dodatku przez ca艂y rok. W mie艣cie znani byli cho膰by mattacini, czyli grupy zamaskowanych m臋偶czyzn, kt贸rzy w wolnym czasie obrzucali przechodni贸w, a szczeg贸lnie damy, skorupkami jaj wype艂nionymi perfumowan膮 wod膮. Zwyczaj by艂 tak popularny, 偶e zakazano go w kodeksach ju偶 w 1268 roku, prawie 30 lat przed pierwszymi publicznymi obchodami karnawa艂u.

Nawet w czasach najwi臋kszego popytu na przebrania, w mie艣cie dzia艂a艂o jedynie 12 licencjonowanych zak艂ad贸w, zatrudniaj膮cych oko艂o 30 rzemie艣lnik贸w. Dzisiaj w Wenecji zak艂ad贸w jest mniej ni偶 10, ale tw贸rcy nadal nie mog膮 narzeka膰 na brak zlece艅. Opr贸cz tych wykonywanych na karnawa艂, maski znajduj膮 zastosowanie r贸wnie偶 w teatrach czy w kinie 鈥 wci膮偶 znanym przyk艂adem jest film Stanleya Kubricka ,,Oczy szeroko zamkni臋te鈥, do kt贸rego kostiumy wykona艂 najs艂ynniejszy w mie艣cie zak艂ad Ca鈥 Macana. Oczywi艣cie wi臋kszo艣膰 kupuj膮cych nadal stanowi膮 tury艣ci, kt贸rzy cz臋sto decyduj膮 si臋 na ta艅sze, masowe produkty z plastiku, kt贸re wida膰 na straganach w ca艂ym mie艣cie. Tu nic si臋 jednak nie zmienia 鈥 archiwa miejskie s膮 pe艂ne kilkusetletnich skarg mascarere na konkurent贸w, kt贸rzy mimo braku zezwolenia sprzedawali swoje maski uszczuplaj膮c pul臋 klient贸w.

Najbardziej lubian膮 mask膮 by艂a noszona przez m臋偶czyzn i kobiety bauta, kt贸rej kszta艂t wyznacza艂 ostro zadarty nos i podbr贸dek. Dzi臋ki takiej formie mo偶na by艂o cieszy膰 si臋 anonimowo艣ci膮, nie rezygnuj膮c ze swobody jedzenia czy m贸wienia. 艁atwo j膮 dostrzec na dawnych obrazach przedstawiaj膮cych ko艣cielne 艣wi臋ta, wybory do偶贸w, przedstawienia teatralne czy inne zgromadzenia. Cho膰 niekt贸re trendy zmienia艂y si臋 przez wieki, to w艂a艣nie ta maska, w po艂膮czeniu z tr贸jk膮tnym kapeluszem, wci膮偶 stanowi klasyczny symbol karnawa艂owego przebrania.

Mniej szcz臋艣cia mia艂a przeznaczona dla kobiet maska moretta, kt贸rej szczyt popularno艣ci przypad艂 na XVIII wiek. Owalna forma pokryta czarnym aksamitem odkrywa艂a przed rozm贸wc膮 zaledwie oczy, bo mask臋 na twarzy utrzymywa艂 wszyty na wysoko艣ci ust guzik, kt贸ry musia艂 by膰 stale zaciskany w z臋bach. Pomimo niewygody, stanowi艂a popularny element weneckiej gry uwodzenia. Nosz膮ca j膮 kobieta stanowi艂a zagadk臋 dla rozm贸wcy 鈥搊dkrywa艂a swoj膮 twarz i g艂os dopiero w wybranym przez siebie momencie, kontroluj膮c sytuacj臋. Gdy dzi艣 patrzymy na wizerunek moretty utrwalony na barokowych obrazach, nasze odczucia mog膮 by膰 zgo艂a inne. Oczy wyzieraj膮ce z jednolitej czerni zakrywaj膮cej zupe艂nie twarz budz膮 wi臋cej skojarze艅 z motywami znanymi z horror贸w ni偶 z towarzyskich zabaw. Prawdopodobnym pierwowzorem maski by艂y bli藕niaczo podobne os艂ony visard, znane w Anglii i Francji nawet 200 lat wcze艣niej. R贸偶ni艂a je tylko funkcja 鈥 mia艂y chroni膰 damy przed nadmiernym opaleniem, niepo偶膮danym w 贸wczesnym kanonie pi臋kna.

Czasami noszenie masek by艂o konieczne 鈥 w pewnym okresie do teatru nie mog艂a wej艣膰 m臋偶atka z odkryt膮 twarz膮; popularne by艂o r贸wnie偶 korzystanie z r贸偶norakich okry膰 w kasynach. Anonimowo艣膰 sprzyja艂a jednak potencjalnym przest臋pstwom, co uwidoczni艂o si臋 w historycznych kodeksach prawnych. Od XIV do XVIII wieku stopniowo wprowadzano kolejne zakazy, wskutek kt贸rych masek nie mogli zak艂ada膰: m臋偶czy藕ni w 偶e艅skich klasztorach, go艣cie w klasztorach w og贸le, przechodnie noc膮 czy gracze w kasynach. P贸藕niej, za spraw膮 Napoleona, zakaz obj膮艂 ju偶 wszystkich.

Nie ma karnawa艂u bez lotu anio艂a

Maski to jeden z wielu element贸w karnawa艂u. Trudno sobie wyobrazi膰 karnawa艂 bez balu na placu 艣w. Marka, wybor贸w najpi臋kniejszej maski i pokaz贸w sztucznych ogni. Znan膮 atrakcj膮 inauguruj膮c膮 艣wi臋towanie jest tak偶e tzw. lot anio艂a, podczas kt贸rego przebrana posta膰, w kt贸r膮 wcielaj膮 si臋 najcz臋艣ciej znane w艂oskie modelki, sportsmanki lub aktorki, zje偶d偶a po linie z dzwonnicy bazyliki na plac 艣w. Marka, by odda膰 cze艣膰 postaci weneckiego do偶y. Przedstawienie odbywa si臋 na cze艣膰 tureckiego akrobaty, kt贸ry podczas karnawa艂u w XVI wieku wykona艂 podobny popis na cze艣膰 贸wczesnego w艂adcy miasta. Od tego momentu wyczyn by艂 powtarzany rokrocznie i znany jako ,,lot Turka鈥, a偶 do 1759 roku, kiedy jeden z akrobat贸w zgin膮艂 podczas odtwarzania sztuczki. Od tego momentu 艣wi臋towanie przekszta艂ci艂o si臋 w ,,lot go艂臋bicy鈥 鈥 po linie spuszczano wielki, drewniany model ptaka, kt贸ry w po艂owie drogi otwiera艂 si臋, obsypuj膮c t艂um kwiatami i konfetti. W takiej formie przedstawienie przetrwa艂o wymuszon膮 przez Napoleona przerw臋, by powr贸ci膰 do pierwotnej formy w 2001 roku. Od tego czasu odpowiednio zabezpieczony cz艂owiek zn贸w zje偶d偶a z wysoko艣ci ku uciesze zebranego t艂umu.