Dr Marta Kolanowska z Wydzia艂u Biologii i Ochrony 艢rodowiska Uniwersytetu 艁贸dzkiego otrzyma艂a nagrod臋 ameryka艅skiej Fundacji Maxwella/Hanrahana za wyj膮tkowe badania nad storczykami. Biolo偶ka znalaz艂a si臋 w gronie pi臋ciu badaczy na 艣wiecie, kt贸rych nagrodzono 100 tys. dolar贸ww kategorii bada艅 terenowych. Fundacja Maxwella/Hanrahana wskaza艂a na wyj膮tkow膮 warto艣膰 bada艅 biolo偶ki nad tym, jak ocieplenie klimatu, zmniejszenie powierzchni las贸w tropikalnych i dzia艂alno艣膰 cz艂owieka wp艂ywaj膮 na zasi臋g wyst臋powania storczyk贸w na 艣wiecie. Dr Marta Kolanowska wzi臋艂a udzia艂 w ponad 20 ekspedycjach tropikalnych i odkry艂a kilkaset gatunk贸w storczyk贸w.

Dlaczego akurat tropikalne storczyki? Czy ro艣liny od zawsze Pani膮 interesowa艂y?

Zawsze interesowa艂am si臋 przyrod膮, jednak gdy rozpocz臋艂am studia na kierunku 臋 biologia by艂am przekonana, 偶e zajm臋 si臋 zagadnieniami z zakresu zoologii. Wszystko zmieni艂o podczas 膰wicze艅 terenowych z botaniki. Dopiero wtedy zafascynowa艂 mnie 艣wiat ro艣lin, a w szczeg贸lno艣ci storczyki. Ich r贸偶norodno艣膰 jest zachwycaj膮ca鈥 znajdujemy tutaj zar贸wno ro艣liny niemal mikroskopijne, jak i olbrzymie; mog膮 one rosn膮膰 w glebie, ale r贸wnie偶 na ska艂ach, drzewach czy pod ziemi膮! Obecnie za najmniejsz膮 orchide臋 uznawany jest gwatemalski Lepanthes oscarrodrigoi. Li艣膰 tego gatunku ma zaledwie 5 mm d艂ugo艣ci, a kwiat 鈥 1,4 mm d艂ugo艣ci. Po drugiej stronie skalimamy Grammatophyllum speciosum. Ta ro艣lina jest uznawana za najwi臋ksz膮 orchide臋 i osi膮ga ponad 7,5 m wysoko艣ci. Niesamowita jest r贸wnie偶 鈥瀦wodniczo艣膰鈥 kwiat贸w orchidei. Owady przenosz膮ce py艂kowiny storczyk贸w s膮 zwabiane do ich kwiat贸w na bardzo wyszukane sposoby 鈥 od fa艂szywych szlak贸w nektarowych, przez imitacj臋 zgni艂ego mi臋sa czy grzyb贸w, po oszustwa seksualne. Ju偶 na pierwszy rzut oka kwiaty niekt贸rych orchidei przypominaj膮 osobniki trzmieli czy pszcz贸艂. Ale sekretem zwabienia owada, kt贸ry b臋dzie zainteresowany kopulacj膮 z 鈥瀎a艂szyw膮 samic膮鈥, s膮 przede wszystkim produkowane przez orchidee substancje przypominaj膮ce feromony.

Otrzyma艂a Pani nagrod臋 ameryka艅skiej Fundacji Maxwella/Hanrahana, a w uzasadnieniu mo偶na przeczyta膰, 偶e 鈥濪zi臋ki swoim badaniom ma艂o znanych ekosystem贸w, jak r贸wnie偶 przegl膮dom kolekcji zielnikowych, odkry艂a ponad 370 gatunk贸w storczyk贸w, kt贸re wcze艣niej nie by艂y znane nauce鈥. Sk膮d wiadomo, 偶e natrafi艂o si臋 na nowy gatunek?

Je偶eli odnajduj臋 ro艣lin臋, kt贸rej nigdy wcze艣niej nie聽 widzia艂am,聽to聽oczywi艣cie w pierwszej kolejno艣ci staram si臋 ustali膰 co to za gatunek. Na 艣wiecie wyst臋puje ponad 35 tysi臋cy gatunk贸w storczyk贸w i nie znam ich wszystkich 鈥瀗a pami臋膰鈥. Zatem na podstawie literatury i w艂asnych danych staram si臋 ustali膰, czy kto艣 wcze艣niej ju偶 opisa艂 odnalezion膮 przeze mnie orchide臋 i nada艂 jej nazw臋. Cz臋sto s膮 to 偶mudne i d艂ugie dociekania i wi膮偶膮 si臋 one z przegl膮daniem publikacji sprzed ponad100 lat oraz okaz贸w zasuszonych w zielnikach r贸wnie dawno temu. Je偶eli mimo sprawdzenia wszelkich 藕r贸de艂 nie odnajduj臋 nazwy w艂a艣ciwej dla danej ro艣liny, to zabieram si臋 za pierwszy opis gatunku. Z formalnego punktu widzenia nale偶y w takim przypadku przygotowa膰 charakterystyk臋 wygl膮du orchidei, tj. opisa膰 jej cz臋艣ci wegetatywne(li艣ci, bulw, 艂odyg) i kwiaty, a tak偶e wykona膰 ilustracj臋 prezentuj膮c膮 t臋 ro艣lin臋. Nast臋pnym krokiem jest zestawienie informacji o tym, jakie cechy odr贸偶niaj膮 nowy gatunek od innych, podobnych storczyk贸w. Z takim kompletem danych oraz wybran膮 now膮 nazw膮 mo偶na ju偶 przygotowa膰 tekst manuskryptu, kt贸ry jest wysy艂any do recenzowanego czasopisma naukowego. Od momentu publikacji pracy gatunek zaczyna 鈥瀒stnie膰鈥 w sensie naukowym.

Jak du偶o pozosta艂o jeszcze do odkrycia?

Mn贸stwo! Szacuje si臋, 偶e wci膮偶 jeste艣my daleko od poznania bior贸偶norodno艣ci Ziemi. Niekt贸rzy twierdz膮, 偶e wci膮偶 ponad 86 procent gatunk贸w zamieszkuj膮cych nasz膮 planet臋 czeka na formalne odkrycie i opisanie. Niestety, wiele z nich wyginie, zanim w og贸le zostan膮 poznane. W przypadku storczyk贸w jest to w zasadzie walka z czasem. Intensywne wycinanie las贸w tropikalnych czy zmiany klimatu prowadz膮 do wymierania gatunk贸w, kt贸rych nikt jeszcze nigdy nie odnalaz艂. Istnienie storczyk贸w zale偶y od wsp贸艂pracy tych ro艣lin z innymi organizmami. Nasiona orchidei nie mog膮 wykie艂kowa膰 bez symbiozy z grzybem, od kt贸rego pobieraj膮 sk艂adniki od偶ywcze. D艂ugotrwa艂e istnienie populacji storczyk贸w zale偶y od mo偶liwo艣ci zapylenia i p贸藕niejszej produkcji owoc贸w wype艂nionych nasionami. Zapylenia, czyli przeniesienia py艂ku z jednego kwiatu na inny, w przypadku orchidei dokonuj膮 zwykle owady, a wi臋c i bez nich storczyki nie mog膮 przetrwa膰. W tak skomplikowanych relacjach istotny jest ka偶dy element 鈥 je偶eli negatywne zmiany 艣rodowiska b臋d膮 skutkowa膰 usuni臋ciem z danego terenu konkretnych grzyb贸w, to nasiona orchidei nigdy nie wykie艂kuj膮, a je偶eli na skutek dzia艂a艅 cz艂owieka ucierpi膮 owady, to storczyki nie b臋d膮 zawi膮zywa膰 owoc贸w.

Jak wygl膮da wsp贸艂praca z cz艂onkami rdzennego plemienia w po艂udniowej Kolumbii?

Dolin臋 Sibundoy zamieszkuj膮 dwa plemiona鈥 Inga oraz Kamentsa. Cz艂onkowie tych grup etnicznych s膮 skarbnic膮 wiedzy o lokalnej florze i faunie, z kt贸rymi s膮 mocno zwi膮zani. Podczas wypraw z mieszka艅cami doliny cz臋sto s艂ysz臋 opowie艣ci o sposobach wykorzystywania dar贸w lasu zar贸wno w lokalnej kuchni, jak i medycynie ludowej. Ca艂odniowa eksploracja lasu umo偶liwia tak偶e poznanie ciekawych legend i lokalnych wierze艅 spo艂eczno艣ci.

Polska kupi 30 hektar贸w las贸w tropikalnych w Kolumbii, na kt贸rych ma powsta膰 polska stacja badawcza. Na jakim etapie jest ta inwestycja?

Fundacja 鈥濨iodiversitatis鈥, kt贸rej jestem prezesem, zebra艂a ju偶 ca艂o艣膰 艣rodk贸w niezb臋dnych do wykupienia lasu andyjskiego. Wci膮偶 czekamy na akceptacj臋 naszego projektu przez odpowiednie instytucje w Kolumbii. Nasz plan obejmuje nie tylko utworzenie rezerwatu przyrody w lesie andyjskim, ale r贸wnie偶 stworzenie na tym terenie stacji badawczej, kt贸ra umo偶liwi prowadzenie d艂ugoterminowych prac badawczych w tym niesamowitym ekosystemie. Jestem przekonana, 偶e nadal odnale藕膰 tu mo偶na nie tylko nieznane jeszcze storczyki, ale te偶 nowe gatunki mch贸w, grzyb贸w czy owad贸w.

Kiedy zn贸w wyrusza Pani w teren i czym b臋dzie si臋 Pani teraz zajmowa膰?

Mam nadziej臋, 偶e w pierwszym kwartale 2022roku b臋dzie mo偶liwe swobodne podr贸偶owanie do Ameryki Po艂udniowej i ju偶 nie mog臋 si臋 doczeka膰, aby ponownie odwiedzi膰 dolin臋 Sibundoy. Moje cele na t臋 wypraw臋 pozostaj膮 niezmienne 鈥 pozna膰 r贸偶norodno艣膰 tych ro艣lin w lasach i innych ekosystemach g贸rskich.